18 listopada sonda Voyager 1 znalazła się w odległości jednego dnia świetlnego od Ziemi. Przy tej okazji historyk Glen Swanson opowiedział o mało znanych szczegółach Złotej Płyty: o drugim zestawie instrukcji obsługi oraz o losie kopii wykonanych niemal pięćdziesiąt lat temu.
Dzień świetlny od domu
Dzień świetlny to dystans, który światło pokonuje w ciągu doby, czyli około 25,9 mld km. Voyager 1 wystartował w 1977 roku z zadaniem przelotu obok Jowisza i Saturna oraz jego księżyca Tytana. W 2012 roku przekroczył granicę przestrzeni międzygwiezdnej. Obie sondy z programu Voyager wiozą „pamiątkową płytę fonograficzną”. Miała ona nawiązywać do 100-lecia tego nośnika i być przesłaniem ludzkości dla każdego, kto kiedyś sondę napotka. Obie sondy wciąż utrzymują łączność z Ziemią.
Swanson, były główny historyk Centrum Kosmicznego Johnsona NASA, pisze z Jonem Lombergiem, dyrektorem projektu Złotej Płyty, książkę „Voyager’s Golden Record: An Enduring Reflection”. Ukaże się w sierpniu 2027 roku nakładem University of Chicago Press. Historyka interesowała nie zawartość płyty, lecz „butelka”, w której umieszczono przesłanie, bo o samym sprzęcie wiadomo bardzo mało.
Instrukcja także w środku okładki
Okładka Złotej Płyty kojarzy się wielu osobom bardziej niż sam krążek. Jest na niej mapa pulsarów wskazująca położenie Słońca oraz hieroglify tłumaczące, jak odtworzyć płytę i odczytać zapisane na niej dane, na przykład zdjęcia. Projektanci zdawali sobie sprawę, że zewnętrzna strona okładki będzie się z czasem ścierać, nawet pod wpływem drobnego pyłu.
Powstał z tego swoisty paradoks. Instrukcja musi być na zewnątrz, by łatwo ją znaleźć, ale jeśli zniknie, płyta może nigdy nie zostać odtworzona. Swanson dotarł do oryginalnych rysunków technicznych, które potwierdziły, że pomniejszona wersja instrukcji znajduje się również po wewnętrznej stronie okładki. Wskazówki były widoczne na zdjęciach sprzed startu, ale zasłaniał je inny przedmiot albo były zbyt nieostre.
– Ma duży sens, że powtórzono instrukcje wewnątrz okładki, bo ten, kto znajdzie Voyagera, może rozpoznać z zewnątrz tylko niewielką część – powiedział Glen Swanson.
Ile jest kopii i gdzie je zobaczyć
Początkowo planowano tylko trzy egzemplarze: po jednym dla każdej sondy i zapasowy. Mniej więcej miesiąc po startach NASA zgodziła się na wykonanie 10 dodatkowych, licząc w tym egzemplarz zapasowy. Raporty podawały w różnych latach od 6 do 14 sztuk, bez wyjaśnienia dlaczego. Swanson potwierdził, że zapasowy egzemplarz ma Jet Propulsion Laboratory w Pasadenie.
Zweryfikował też, że oryginalne duplikaty znajdują się dziś w:
- siedzibie ONZ w Nowym Jorku,
- Bibliotece Kongresu USA,
- siedzibie głównej NASA i Narodowym Muzeum Lotnictwa i Przestrzeni Kosmicznej Smithsonian w Waszyngtonie,
- Centrum Kosmicznym Johnsona w Teksasie,
- Centrum Kosmicznym Kennedy’ego na Florydzie,
- ośrodkach badawczych Langley (Wirginia), Glenn (Ohio) i Goddard (Maryland).
Zagadką pozostaje, skąd wzięła się kopia w siedzibie głównej NASA, bo pierwotnie jej tam nie przydzielono. Możliwe, że oddał ją prezydent Carter, który miał egzemplarz. Archiwiści z jego biblioteki prezydenckiej zapewnili jednak, że żadna Złota Płyta tam nie trafiła. W 2024 roku Elon Musk napisał w mediach społecznościowych „I have one”, ale prawdopodobnie chodziło o replikę.
Co z tego wynika dla czytelnika w Polsce
Kompletne egzemplarze nie były sprzedawane, między innymi z powodu kwestii praw i trudności z materiałami. Dostępne są za to nagrania dźwiękowe na winylach i płytach CD, w playlistach, a nawet CD-ROM z obrazami, oraz repliki okładki. Swanson i Lomberg szykują do swojej książki pełnowymiarową replikę miedzianej płyty, ale i ona, według obecnych planów, nie będzie nadawała się do odtwarzania.
W materiale nie ma wzmianki o polskich instytucjach, więc wszystkie wymienione kopie znajdują się w USA. W praktyce zainteresowani zobaczą je na żywo tylko tam, a w Polsce pozostaje sięgnąć po nagrania i książki. Sama historia pokazuje natomiast, że nawet dobrze opisany projekt sprzed pół wieku potrafi skrywać niewyjaśnione szczegóły. Sam Swanson cieszy się, że wykonano 10 zapasowych egzemplarzy, bo dwa wysłane w kosmos są już poza zasięgiem ludzkości.
Źródło: Ars Technica – „Voyager 1 at one light-day: Historian revisits Golden Record’s forgotten details”

